Muqdisho oo ah
magaalo facwayn oo degaan bilic iyo barwaaqo leh Alle ku xeeray waxay noqotay
xarunta soomaaliya laga xukumo iyo halbowlaha wadanka markii soomaalidu ay
xornimadeeda ka qaadatay gumaystayaashii reer galbeelka . Markii muqdisho loo
doortay caasimada soomaaliya waxaa isugu yimid boqolaal kun oo soomaali
dacaladeeda oo dhan ka yimid. Ma ahayn muqdisho magaalo loo aqoonsanyahay in
qabiil ama jifo gaar ah oo Soomaali ah
ay leedahay qofkii taas maankiisa galiyana waxaa beenaynaya sidii
muqdisho loo degay iyo sidii wax walba oo soomaali caqli iyo dhaqaale ay lahayd
loogu ururiyay.
30 sano oo
soomaaliya ay dowlad ahayd muqdisho waxay ahayd wadnaha wadanka, qof
soomaaliyeedna tabar iyo dan soo gaarsiinwadyda mooyee wuxuu tamaninayay in mar
uun nasiib uu yeesho in uu ka mid noqdo soomaalida calafku u galay in ay
muqdisho degaan, waana tan keentay in dabayaaqadii sanadkii 1990kii wax yar ka
hor qarixii muqdisha ay soomaalida saddex meelood meel xamar ku noolaayeen.
Degaanka wanaagsan
ee muqdisho ku taalay ka sokow, waxaa soomaali ku khasbay in ay xamar isugu
wada timaado waxaa ugu waynaa maamulkii guracnaa ee awooda wadanka dhanwalbaba
muqdisho lagu soo ururiyay. Waxay u muuqatay in dalka muqisho mooyee meel
kabaxsan aysan tixgalinlahayn. Qofkasta waxay la noqotay hadii uusan xamar
degenayn in xaq aanu ku lahayn dalka ama nolol fiican looga ogolayn. Oo
maxaa taas loogu fakari waayay, hadii wiilka Saylac deganaa aanu gaari
wadankarin ilaa xamar u ogolaashaha gaari kaxaynta ka helo, hadii aanu dhoofi
karin ilaa xamar inta uu yimaado
Baasaboor ka helo, iska daaye hadii oday duqoobay xaqiisii uu seegay
hadii safar muqdisho oo 1000 km kabadan
aanu galin.Wax walba oo nolosha madaniga ah ku xiran waxaa la dhigay muqdisho. Iska
daa tasiilaad kalee muqdisho waxaa la qiyaasay in ay ugu yaraan 400 oo
warshadood ku yaaleen. Runtii waxaa la
orankaraa muqdisho waxay ahayd magaalada kaliya ee soomaaliya magaalo ka jirtay
inta kale ee aan magaalooyin u naqaanayna waxay ahaayeen daabiyado dad xamar tagi
waayay ku hareen.
Magaaladii sidaa
ahayd ee soomaaliyi magaalo ka lahayd ayaa 1990 waxay gacanta u gashay
dhaqdhaqaaq isku magacaabay USC dhaqdhaqaas oo ka faaiidaystay kacdoon bulsho
oo ka gadooday xukunkii markaa dalka ka jiray.Waxaa ayaandaro noqotay markii
dadwaynihii gadooday ee dowladoodii riday oo filayay in wax dhaama ay heli
doonaan ay arkeen in ay madaxa la galeen qool ay garwadeen ka yihiin burcad
jaha wareersan oo iyada oo kale taariikhda casriga aanay dunida
soomarin.Maalintaa muqdisho hoogii ay gashay waxay ku jirtay 16 sano oo xariir
ah. Masiibada muqdisho waxaa ugu darnaa shacabkii muqdisho oo aan marnaba
iswaydiin sidii ay uga bixi lahaayeen qoolka burcaddu gashatay. Dalka intiisii
kalena waxaa uu ahaa jir wadnaha laga galay oo xanuun la dubaaxinaya. Markii
burcadii Muqdisho ay arkeen in dalka iyaga wax ku haysta iska daaye ay abaal
marin u helayaan in ay jagooyinka ugu sareeya dalka qaataan, ayay la noqotay in
dowladnimo jago kasta oo ay ka helaanba aanay marnaba gaarsiinayn baraaraha ay
boobka iyo dhaca ku helaan.Markaas ay bilaabeen in dagaal cusub ay oogaan si
bulshada ay ugu xaqiijiyaan in awooda sare iyagu leeyahay iyaguna aanay dagaal
iyo hoog mooyee wax kale uhayn.
Soomaali baa tiri ”waraabe daalay dirirtiisaa loo tagaaye ”dadkii
muqdisho deganaa marqura ayay go’aan ku gaareen in qoolka burcada ay madaxa
kala baxaan, waxayna door bideen in ay taageero buuxda siiyaan hogaamiyaasha
maxkamaddo itaal daraa oo qaab qabiil iyo jiffo hosaad ah muqdasho looga unkay
markii naf iyo maal si loo badbaadiyo ay adkaatay. Boqoradii burcadda ayaa waa cusub ku baryay
waxay la yaabeen shacabka ka horyimid waxay ku cataabeen war soo reer hebel iyo
reer hebel ma tihiin war soo dadkii aan u halganay oo xoraynay matihidiin, war
soo ma nihin kuwii sharafta iyo xuquuqda qabiiladeena heeganka u ahaa,sow ma
nihin kuwii dowlad walba oo idiin dhalan lahayd fashilinayay markaan ka arki
wayno danaha qabiilkeena. War dadkan sharafta nagaqaadaya ee dagaalyahanadeenii
gacmaha jaraya ee xukun islaam ku riyoonaya ayaan idinka qabanaynaa ee nala
fahma.Calaacal iyo catow toona waa badbaadin waayay shacabkii xamarna marqudha
ayay ku qamaameen oo Muqdisho ka saareen.
Halkaa waxaa ka
bilowday kacdoonkii labaad ee isaga oo aan hogaamin lahayn muqdisho kadhaca
.Su’aasha meesha taal waxay tahay hadii kacdoonkii xamar ee 1990 ka
faa’iidaysteen burcadii 16 sano waxaan la arag la maqlin lagana sheekayn karin
soomaali baday ma ka bislaadeen shacabka reer muqdisho in kacdoonkooda la
afduubo oo marwalba wax ay ku hoogaan ka
kororsadaan.
Kacdoonka labaad ee
muqdisho waxa kii hore uu kaga badalanyahay dhowr arimood oo hadii soomaali aysan ka faaiidaysan laga yaabee in
kii hore wixii laga dhaxlay wax ka sii liita laga dhaxlo.
1- Arinta koowaad waxay tahay kacdoonkii koowaad
ee muqdisho waxa ku salaysnaa qabiil dulmi ku dirir ah waxaana jiray kacdoon
kale oo ka soo horjeeday rabayna in miisaanka qabiilku aanu dhan u dheeliyin .
2- Tan labaad soomaalidu xiligaas kacdoon fowda
ah waxa laga dhaxlo dhug iyo dhaayo toona uma lahayn hadase soomaali kacdoon
aan itijaah saxa ku socon waxa laga dhaxlo aragtay hadii ay ku waano
qaadanayso.
3- Arinta saddexaad kacdoonka muqdisho hadda ka
dhacay soomali oo dhan baa garaysan oo cid duulaan ku ah ma jirto marka laga
reebo dowlad dhoobdhoob ah oo burcadda intii ka hartay ay meel la fadhiyaan.
4-
Si kastaba hanoqotee
mira dhalka kacdoonka Xamar maanta ka dhacay waxa uu ku xiran yahay arimo dhowr
ah sida.
1- in uu ka nabadgalo afduub :Afduubku waa sawir siwayn uga dhexmuuqda
dhaqdhaqaaqa muqdisho ee kacdoonkaan wada waana iinta kaliya ee dad badani ka
biyodiidsanyihiin taageeradoodana ay u hakisteen.
2- In uu ka badbaado damac waaqaca ka
indho la’: Soomaliya ma aha
jasiirad dunida ka go’an balse waa bar qarax oo dunida inteeda badan indhaha
aad ugu hayaan si awgeed waa in xigmad iyo odoros wacan lagu hitiqiyaa habsami
u socodka kacdoonka bulshada.
3- In uu ka magangalo ragga afkaarta
ra’yi kudhaga ah wata:
waxaa la tuhunsahyahay in hormuudka kacdoonka muqidhso ay ka midyihiin rag aan
arigtiyahooda barbar dhigin waaqica jira,sidaa awgeed dhaqdhaqaaqa kacadoonka
waa in aanu u dheeliyin dhanka madaxadayga.
4-
In aanu reer Muqdish ku koobnaan: Soomaali waxaa lagu ibtileeyay qabiil iyo kala
qaybsanaan sidaa awgeed kacdoon muqdisho iyo gobolada koonfureed qaarkood ku eg
miro-dhal ma noqon karo si kasta oo uu u fiicanyahay ama xal u yahay sidaa
darteed waa in aan la daahin sawir walba oo soo jiidan kara dadka soomaaliyeed
oo dhan taageeradooda.
Arimahaas iyo kuwo lamid ah hadii aan laga dhowrin oo aan loo talo badsan waxaa dhici doonta in rag ku kadsoomaan guusha laalan ee meel ay cagadhigan iyo waxa ay ku danbayn Alle kaliya ogyahay.Soomaali haddaan nahayna waxaa masiibadeena ka mid ah in nin walba maalinta uu isyiraahdo adigaa itaal roon uu jeclaado in talo iyo rayi’ isaga aan ka iman uusan dheg u dhigin dabadeedna waa ku baryo mar waxwalbo oo la toosin lahaa waqtigoodii laga gudbay. Ilama aha aniga fikirkayga in taas wali laga bislaaday balse mase dhiirigaliniyo in niyad wanaagga la aaso oo marwalba sharfilashada la awilo sidaa darteed waxaan Ilaahay uga baryayaa in kacdoonka maanta muqdisho madaxdii yayda ahayd ka saaray uu ka dhigo mid soomaali oo dhan islaax u horseeda oo inta dhexdiisa ka bilaabo isa saxa soomalina ku dayato markaana lagaga baxo aafada daba dheeratay ee soomaali ku habsatay.Aaaaaaaaaaaaaaaamiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiin .
By: Mohamed Abdullahi
Warsame (lugyar)
Burguduud@hotmail.com